لوگوی ایستانما

مصاحبه با آقای سید مجتبی موسوی، انیماتور و مدرس استاپ موشن

دسته بندی :پایگاه دانش, گفتگو و مصاحبه ۱۹ دی ۱۳۹۹ ایستانما 2597

 

 

نمی توان دلایل ورود هنرمندان به حوزه انیمیشن سازی استاپ موشن را با هم برابر دانست. عده ای از استاپ موشن بعنوان یک صنعت پولساز استفاده می کنند و به ساخت پروژه های تجاری روی می آوردند. عده ای هم صرفا برای سرگرمی و بروز خلاقیت های خود وارد این هنر می شوند و به صورت جسته و گریخته آن را دنبال می کنند.

اما برای آقای سید مجتبی موسوی ورود به صنعت و هنر استاپ موشن جور دیگری رقم خورد. کارگردان انیمیشن استاپ موشن آقای گوزن (Mr. Deer) سال هاست که در استاپ موشن تجربه کسب می کند و بعنوان مدرسی دلسوز ، آن را در اختیار تمام علاقه مندانش قرار می دهد. آنطور که خودش گفته پول برایش در اولویت های بعدی قرار دارد و افزایش مهارت و توانایی او در این هنر برایش از همه چیز مهمتر است.

شب گذشته به تاریخ ۱۸ دی ماه ۱۳۹۹ در استودیوی شبکه ایستانما میزبان آقای سید مجتبی موسوی در قالب لایو اینستاگرامی بودیم که حرف های بسیار ارزشمندی زده شد. از نحوه ورود علاقه مندان به این هنر برایمان گفت تا نحوه آموزش صحیح و همینطور خلاءهای استاپ موشن در ایران.

درادامه می توانید ویدیوی کامل این گفتگو را مشاهده بفرمایید. متن کامل این گفتگو نیز در همین صفحه منتشر شده است.

سید مجتبی موسوی

مدرس و انیماتور استاپ موشن

  • متولد ۱۳۶۵
  • محل تولد: مشهد
  • ساکن: مشهد
  • تحصیلات: لیسانس فقه و حقوق
  • شروع مطالعات و فعالیت سینمایی از سال ۸۸   ،   مدیر استودیو جلوه های ویژه به مدت سه سال

ساخت چند فیلم کوتاه تا سال ۹۲ ،  ساخت استاپ موشن ضبط صوت ۹۲   ،  ساخت استاپ موشن آقای گوزن ۹۷  ،  تدریس دوره‌های تخصصی استاپ موشن از سال ۹۴ تاکنون در مراکزی همچون دانشکده سینما و تئاتر، حوزه هنری تهران، حوزه هنری مشهد، استودیو رایمون مدیا، کانون پروش فکری مشهد و … .

  • دریافت بیش از ۲۰ عنوان جایزه از جشنواره‌های خارجی و داخلی از جمله: فجر بین الملل ، انیمافست زاگرب ، ایرانیان سن فرنسیکو ، ایرانیان لندن

متن کامل مصاحبه با آقای سید مجتبی موسوی، مدرس و انیماتور استاپ موشن

شبکه ایستانما: به نام یگانه مطلق هستی. سلام و عرض ادب خدمت همه مخاطب‌های شبکه ایستانما . امیدوارم که حال شما خیلی این روزها عالی باشه . قطعاً همه ما این روزها درگیر کرونا هستیم و بحث پروتکل های بهداشتی رو پشت سر میگذرونیم. این روزا خیلی هامون داریم از فضای مجازی استفاده می کنیم. تو لایو امشبمون می خواهیم یک گفتگوی خیلی خفن و جذاب و باحال راجع به یک حوزه‌ای که خیلی هامون شاید دلمون بخواد بدونیم الان استاپ‌موشن کجای دنیاست و ما به لحاظ اینکه یک ایرانی هستیم و می‌خواهیم از این حوزه یک بازار کاری رو برای خودمون فراهم کنیم، می‌خواهیم یک گفتگوی جذاب و دیدنی با استاد این حرفه جناب آقای مجتبی موسوی داشته باشیم. اجازه بدید من در واقع میزبان ایشان باشم و بتونیم با ایشون همکلام بشیم.


شبکه ایستانما: سلام آقای موسوی. وقتتون بخیر باشه.
آقای موسوی: سلام. وقت شما هم بخیر باشه.


شبکه ایستانما: آقای موسوی اوضاع چطوره؟

آقای موسویممنون. شما خوبین؟ شبتون بخیر باشه.


شبکه ایستانما: زنده باشید قربان. کرونا که شما را اذیت نکرده؟!
آقای موسوینه ما خدا را شکر فعلا در امان بودیم و اکثر روزها یا در قرنطینه یا خیلی به هرحال احتیاط می‌کنیم. فعلا ما رو نگرفته!  امیدواریم که تا آخرش همینجوری پیش بره…


شبکه ایستانما: خدا را شکر… انشالله که خیلی زود بتونیم از این بحران مریضی و بیماری رد بشیم. کم کم دارند افرادی که خیلی پیگیر بودن تا ما با شما صحبت بکنیم به لایو اضافه میشن.  اگر امکانش هست یک گفت‌وگوی ابتدایی رو شما شروع بفرمایید جناب موسوی…

آقای موسویخواهش می کنم. من سلام عرض می کنم خدمت دوستان عزیزی که گفت و گوی امشب ما رو قراره بشنوند. عرض بکنم که استاد نیستم! من هم یکی از هنرجوهای این حرفه هستم و این لطف دوستان بود که من رو قابل دونستن و خواستند که پاسخگوی سوالاتشون باشم. امیدوارم که گفت‌وگوی خوب و مفیدی داشته باشیم.


شبکه ایستانما: سلامت باشید. البته شما شکسته نفسی میفرمایید. قطعاً همه این عزیزان که تو این حوزه فعالیت می‌کنند به خوبی می‌شناسند که در واقع جناب آقای مجتبی موسوی چه تبحری داره و چه فعالیت هایی رو تا الان داشته. 

آقای موسوی اگه اجازه می‌فرمایید ما سریع بریم سراغ یک سری سوالات ابتدایی و بعدش سوالاتی که مخاطبین ما در واقع با توجه به اینکه هم تو پیج شما و هم تو پیج اینستاگرام شبکه ایستانما هستند، این سوالات مطرح شده، بریم سر وقت شون تا مخاطبین بتونن بیشتر استفاده بکنند. اولین سوالی از خدمتتون دارم اینه که چیشد شمایی که توی جلوه های ویژه فعالیت می‌کردین و کارتون رو داشتیم پیش می‌بردین، این تغییر رویکرد رو دادید و اومدین تو حوزه استاپ موشن.
آقای موسویمن اگه اجازه بدین یکی دو دقیقه بیوگرافی که نمیشه گفت، یه گذشته ای بگم . چون خیلی از دوستان دوست داشتن بدونن از کجا شروع کردم. من تحصیلاتم غیر مرتبط با هنر اما به واسطه علاقه و تخصص پدر که استاد عکاسی بودن، دیگه از همون بچگی به قول ایشون ما توی تاریکخونه عکاسی بزرگ شدیم و خب من با این موضوع عجین بودم.

به این هنر رفته رفته کار دست بهش اضافه شد. از پدر چیزهای مختلفی یاد می گرفتم و در نهایت باعث شد که من کار دست رو خیلی جدی پیش بگیرم. اما دیگه از همون زمان دانشگاه خیلی علاقه‌مند بودم به بحث سینما و مطالعات جدی سینمایی داشتم و مباحث تخصصی سینمایی توی دانشگاه برگزار می کردم. استاد دعوت می کردیم و خیلی فیلم میدیدم تا اینکه منتهی شد به فیلمنامه‌نویسی. نقد فیلم هم در کنارش بود و چون یک علاقه‌ای هم داشتم به جلوه‌های ویژه و البته دستی هم بر سیستم داشتم نشستم پای کامپیوتر و سه چهار سالی رو مشغول کار جلوه های ویژه شدم.

 ولی چون خیلی علاقه‌مند بودم به حوزه‌های سینما و در واقع به فیلم دیدن و فیلم‌ساختن هم علاقه زیادی داشتم این حوزه من رو خیلی اغنا نکرد و تصمیم گرفتم برگردم به همون کاردست و این شد که الان در خدمت شما هستم.


شبکه ایستانما: جناب آقای موسوی اگه من از شما بپرسم که “من دلم میخواد بعنوان یک آدم نوعی که علاقه دارم به این کار و می خوام شروع به ساخت استاپ موشن کنم”، در واقع ساخت استاپ موشن چه مهارت های ابتدایی و ضروری و چه اولویت‌هایی رو باید توی خودم داشته باشم که بتونم این کارو استارت بزنم؟
آقای موسویچیزی که من معمولا به دوستان میگم اینه که هنرمند استاپ موشن به نظرم سه تا ویژگی رو باید حتماً داشته باشه. بخشی به شکل اکتسابیه و یه بخشی خب به هر حال ذاتی هم میتونه باشه . یکی خلاقیت ،یکی صبر  که بسیار باید صبور باشه و یکی باید خیلی دقیق باشه.
این سه موردی که خدمتتون گفتم یه بخشی مثلا اون خلاقیت ممکنه ذاتی باشه یا دقتش ممکنه به صورت ذاتی باشه ولی خود من شخصا قبل از اینکه استاپ موشن رو شروع کنم اصلاً آدم صبوری نبودم و از زمانی که رو این حوزه فوکوس کردم، روی انیمه استاپ موشن، خیلی صبرم واقعاً بیشتر شد .


شبکه ایستانما: بسیار عالی و حالا بریم سراغ این که فرمودین خلاقیت میشه اون مهارتی که در واقع یک نوعی شما اسم بردید ازش. و صبوری رو گفتین برای اینکه شخص اون ویژگی رو داشته باشه یعنی یک مقدار صبر به خرج بده تا بتونه در واقع به اون چیزی که میخواد برسه.

 فکر می کنید که از نظر شما استاپ موشن در کشورمان در چه جایگاهی می تونیم ببینیم و مخاطبین ما اقبال شون تو این کار چطوره؟
آقای موسویببینین استاپ موشن اگر بخواهیم به چند دهه گذشته برگردیم جایگاه بسیار پررنگ و در واقع درخشانی داشت. مثل باقی دنیا. یه چند دهه‌ی خب همانطور که در دنیا تقریباً کمرنگ شد ما هم نسبت به همان میزان ازش فاصله گرفتیم. اما در چند سال اخیر یک رشد بسیار جهشی و چشمگیری داشتیم. درست همین اتفاق در دنیا هم افتاده. با حضور استودیوهایی مثل لایکا که تقریباً از ده پانزده سال پیش به وجود آمده و رشد کردن. مانند این کمپانی هم استودیوی آردمن  سابقه بیش از ۴۰ ساله داره که در این رشد سهیم هست. 

در کشور خودمان هم در این سال ها بخشی از کارها به سمت کارهای تبلیغاتی سوق پیدا کرده. علاقه شخصی من کار داستانی و بک گراند سینما هست که خیلی دوست دارم توی کارم داستان داشته باشم. به خاطر همین خیلی علاقه مندم به انجام کارهای کوتاه و بلند که در کشور ما کارهای بلند کمتر دیده شده.


شبکه ایستانما:  اگر بخواهیم بریم سمت اینکه به قطع و یقین دغدغه این روزهای همه ما بحث درآمد مالی هست و دوست داریم که امرار معاش خوبی رو داشته باشیم از این حرفه و همه تلاش می‌کنند تا یک زندگی بهتری داشته باشند، کلاً میشه به این هنر یا این حوزه به چشم  پولساز بهش نگاه کرد؟
آقای موسویببینین حالا پولساز بودن بسته به این داره که چقدر پول بخواهیم ازش! نمی دونم تعریف دوستانی که مخاطب ما هستن از درآمد چقدر هست. اما من به دو دسته تقسیم می کنم این حرفه رو. خصوصاً در ایران و در این شرایط فعلی. یه دسته کارهای تبلیغاتی هستند و یه دسته کارهای هنری که اعم از تولیدات سینمایی کوتاه یا بلند.

 یه بخش از کارهای صنعتی هنری هست مثل سریال. این دو دسته خیلی از هم متمایز اند به طوری که در کارهای هنری یا حتی مثلاً سریال، خیلی دستمزدهای درستی باهاش مواجه نباشیم یا به هر حال اون زحمتی که کشیده میشه ارج نهاده نشه. اما در کارهای تجاری نتیجه متفاوت تره. نمیخوام بگم همکارانی که کارهای تبلیغاتی کار می‌کنند خیلی میلیاردر شدن ولی واقعاً صرفه اقتصادی در این قسمت خیلی بیشتر می تونه باشه. برای همین دوستانی که وارد این حوزه میشن خیلی سریع تر جذب کارهای تبلیغاتی میشن و یه خورده من دوست دارم دوستان بیان به سمت کارهای داستانی و کارهای هنری.


شبکه ایستانما: من فکر می کنم که باز برمیگرده به اون صفتی که شما فرمودین. همون صبوری که خیلی تو این حوزه به لحاظ ماهیت، حوزه هنری میطلبه تو همه شاخه های هنر این رو در کنار مهارت انجام اون داشته باشن. با حضور این صبر می تونن رشد چشمگیری داشته باشند و ثمره چند ساله رو در قالب مهارت نشون بدن. 

وقتی من خودم ساخت این استاپ موشن هارو میدیدم نکته‌ای که توجهم رو خیلی جلب کرده بود یکسری حرکات تکراری داره مدام انجام میشه و خب طبیعتاً میتونه باعث گردن درد یا اصلا بحث درد مفاصل رو به دنبال داشته باشه. باید چکار کرد که این‌ها اتفاق نیفتته یا اصلاً اینطور نیست و من الکی به چشمام زیاد اومده؟!
آقای موسویاگر راستش را بخواهید همین الان یا بهتره بگم یک ساعت پیش یک قرص مسکن خوردم. به خاطر این درد گردن. دارم الان از سر کلاس میام و چند ساعتی رو داشتم از صبح مشغول کارهای دیگری بودم. تو این مدت هم در واقع پای میز نشستن و انیمیت کردن، اون هم بصورت مدام و شاید من یکسری از روزها نزدیک به ۱۶ ساعت کار انیمت انجام میدم، خود همین کار مداوم انجام دادن نیاز به یکسری مراقبتها و استراحت های جدی داره و نیازه که ورزش رو در کنار این کار داشته باشیم.

 یه چیز جالب رو که بخوام خدمتتون بگم اینه که انیماتور استاپ موشن در کشورهای توسعه یافته جزو مشاغل سخت محسوب میشه! یعنی بازنشستگی زودتر از موعد داره و حقوق بالاتری داره و …


شبکه ایستانما: آقای موسوی حرفاتو شبیه برنامه جناب مدیری بود! یه بنده خدایی اومده بود میگفت بعد از کار معدن، بازیگری سخت ترین کار دنیاست. شما هم کار خودتون رو دارین سخت نشون میدین؟!
آقای موسوینه اتفاقاً من میگم قبل از کار معدن ساخت استاپ موشن جزو سخت ترین کارهاست!

شبکه ایستانما: ما تو هر حوزه‌ای که قراره وارد بشیم قطعاً یک جاهایی وجود داره که من بخوام به توانایی خودم رو توش پرورش بدم و بخوام به آینده این کار یک دید بالاتری داشته باشم . فکر میکنین با توجه به کارهایی که توی دنیا اتفاق افتاده و بحث فاصله‌ای که طبیعتاً نسبت به دنیا داریم ،می توانیم امیدوار باشیم که منه ایرانی بتونم به خودم رو نشون بدم و یک تحول شگرفی رو تو این حوزه به وجود بیارم؟
آقای موسوی: خدمتتون عرض کنم که ایرانی ها توی این منطقه ای که ما بعنوان خاورمیانه ازش نام می‌بریم و البته کشورهای دورتر از اون، دارای نبوغ هنری ویژه ایهستند و از این نمیشه غافل شد. 

در مورد استاپ موشن هم همینطوره. ما الان آثاری که داریم در دنیا می بینیم واقعاً بچه‌های ایرانی هیچ چیزی کمتر ندارند اما در کارهایی که کارهای صنعتی محسوب میشن مثل کارهای سینمایی ما یک مقدار وضعیت متفاوتی داریم و دلیلش هم اینه که ما نیروی کار لازم رو پرورش ندادیم که بتوانیم در درازمدت ازش استفاده بکنیم. و اینطور میشه گفت که به صورت صنعتی بهش نگاه نکردیم و بیشتر جنبه آرت مهم بوده و البته در اون بخش موفق بودیم اما در مقوله صنعتی فکر می‌کنم که نیاز به کار بیشتری داره.

در کشورهای توسعه یافته انیماتور استاپ موشن جزو مشاغل سخت به شمار میره. بازنشستگی زودتر از موعد داره و حقوق بالاتری هم دریافت میکنن.

شبکه ایستانما: کسایی که خودشون رو انیماتور میدونن یعنی خودشون رو به‌عنوان سازنده استاپ موشن در کشور مطرح می کنند، به نظر شما در بحث آموزشی دارای چه ضعف هایی هستند و توصیه ای دارین بهشون بکنین که چیکار کنن این ضعف ها رو بپوشونن؟
آقای موسوی: والا من توصیه ای نمی تونم داشته باشم اما پیشنهاد من اینه که از منابع استاندارد و زبان اصلی استفاده بکنند . دلیلش هم اینه که استاپ موشن واقعاً یک قدمت صد و چند ساله داره. از همان زمان پیدایش سینما هم ما آثار استاپ موشن رو می‌بینیم که در سینماهای تکنیکی و هنری وجود داشته و به همین دلیل اگر ما بخواهیم همین چرخ رو اختراع کنیم یک عمر باید بگذاریم براش. خیلی چیزها خوبی میشه با کمک این دنیای ارتباطات استفاده کرد. یک سرچ ساده داخل گوگل می تونه ما رو به سرمنزل مقصود برسونه در مورد استاد هم باید بگم اگر هم داشته باشند که خیلی بهتره…

آقای موسوی:  من خودم خیلی چیزها رو به سختی بهش رسیدم. بعضی وقتها میشده یه عکسی رو از یه جایی پیدا می کردم روی این تصویر ساعتها می نشستم و فوکوس می کردم . روی مواد مختلف تمرکز می کردم که این ذره ای که الان اونجا هست یا اون سیمی که اونجا هست دقیقاً دلیلش چیه و به نوعی مهندسی معکوس کردم ولی خوب دوستان الان خیلی راحتتر می تونن به این برسن.

با کمک مدرسین عزیزی که تو این حوزه دارند تدریس می‌کنند، راحت تر می تونن آموزش ببینن. من خودم حقیقتش به خاطر مشغله های کاری و فکری که داشتم مدتی هست که شرمنده دوستان شدم و نمیدونم کی میتونم در خدمتشون باشم ولی اساتید خوبی هستن که میتونن ازشون استفاده بکنن. خود اینترنت یک معلم خیلی خوبیه.  حالا یک سری آیتم های رایگان تو یوتیوب پیدا میشه در همه علوم ولی نکات حرفه ای تر رو هم می تونند با جستجوی خیلی جدی تر مثل من قول معروف سیریش باشند بچسبن به یک عکسی و از اون مهندسی معکوس بکنند. واقعاً علمی هست که میشه بهش دست پیدا کرد.

 

شبکه ایستانما: من البته از سمت مخاطب این رو عرض می کنم خدمتتون، میدونم چقدر دغدغه دارید. با  تمام وجود و از صمیم قلب دنبال یاد دادن و آموزش هستید. دوستانی که به صورت حرفه‌ای دنبال می‌کنن قطعاً شما رو می‌شناسن و من صحبت های بیهوده ای رو دارم بهشون می کنم. و البته ما این دغدغه‌ها رو در شبکه ایستانما داشتیم و داریم اینارو انتقالش میدیم. ما از شما خواهش می‌کنیم که در واقع باز هم با جدیت و سعی فراوون همواره آموزش رو داشته باشین چون افرادی مثل شما حقیقتاً تعدادشون به هر دلیلی کمه…

آقای موسوی: من نگاهم به آموزش مثل یک برکه آبی هست که اگر جاری نشه این آب خراب میشه یعنی این صرفاً به این دلیل نیست که من به یک درجه ای از علم برسم و افراد فقط از علم من استفاده بکنن. این حرف‌ها واقعاً در درجه اول به عنوان خدمت به خودم به این حوزه نگاه می کنم یعنی اگر یک موضوع را آموزش می دم باعث میشه که هنرجوی من یک سوال دقیقی رو بپرسه و مجبورم بکنه که باز هم برم و یک چیز جدیدی رو یاد بگیرم و باعث میشه که من هر لحظه خودم رو به روز بکنم.


شبکه ایستانما: اگه برگردین به عقب، جلوه های ویژه رو بی خیال میشین و بیاین سمت استاپ موشن؟ یعنی پشیمان نیستین؟
آقای موسوی: جلوه های ویژه خیلی به من کمک کرد چون هنوز هم که هنوزه دارم توی کارهام ازش استفاده می کنم. امروز هم با گسترش کامپیوتر و استفاده های از جلوه های ویژه ای که میشه در استاپ موشن ازش استفاده کرد، خیلی کاربردی تر شده و الان استفاده کروماکی و ذرات آب و آتیش رو میشه با این جلوه های ویژه به کار و اضافه کنیم. خب خدا رو شکر من از قبل یک مقداری بلد بودم و تو این حوزه مشکلی ندارم.


شبکه ایستانما: ارتباط افتر افکت با استاپ موشن چیه؟
آقای موسوی: پسرخاله محسوب میشه! (خنده) ارتباطشون خیلی نزدیک نیست ولی کاربرد های خوبی داره مثلاً حذف کردن های اتصالاتی که وصل میشه به عروسک که ما بهش میگیم ریگ رو میتونیم توی افترافکت خیلی راحت‌تر بهش بپردازیم.  به جای اینکه فریم به فریم عکس ها رو داخل فتوشاپ پاک کنیم یک لایه فیلم رو خیلی راحت میتونیم پاک کنیم. استفاده‌های حرفه ای تری هم میشه. البته من خودم زیاد با افترافکت کار نمی کنم ، بیشتر برای پاک کردن ریگ و گذاشتن پلک یکسری ریزه‌کاری‌ها برای صورت ازش استفاده میشه.


شبکه ایستانما: بسیار عالی… فکر می‌کنین که ما اصلا می تونیم استاپ‌موشن رو وارد دانشگاه بکنیم و به عنوان یک رشته مستقل تعریف کنیم. یا بهتره بگم میتونیم خیلی جدی و حرفه ای تر بهش بپردازیم؟
آقای موسوی: در پتانسل استاپ موشن که اصلا شکی درش نیست. این همه در واقع اشتیاقی که ایجاد می‌کنه در مخاطب ، این تعداد هنرجو و هنرمند و استادی که در کشور و در سایر دنیا داریم، این نشان از قدرت این تکنیک هشت. اینکه بخواهیم در دانشگاه به عنوان یک رشته مستقل داشته باشیم، یک بخش هایی از این رشته موازی با رشته انیمیشن هست، مثل قوانین انیمیشن .

اما یکسری از بخش های اون انحصاری استاپ موشن هست مثل ساخت دکور ، مثل ساخت عروسک. ساخت عروسک هم یک مقوله بسیار پیچیده و زمانبر یه که شما نیاز دارید تا دانش مواد و متریال رو داشته باشین. کار با ابزارهای مختلف رو بلد باشین. وقتی که به این مرحله رسیدیم تازه یک عروسک خوب داریم و میتونیم با یک عروسک خوب یاد بگیریم که چطور یک انیمیت خوب انجام بدین. یکی از وجه تمایزات استاپ موشن هم همینه که در سایر تکنیک ها هم نمیتونن با عروسک خیلی ارتباط نزدیک برقرار کنن. مثلاً اگر یک انیماتور دو بعدی داشته باشیم شاید نتونه انیماتور استاپ موشن خوب باشه. البته با چند ماه تمرین و تکرار شاید بتونه برسه.


شبکه ایستانما: چه فستیوال یا چه جشنواره هایی توی کشور داره برگزار میشه که ما بتوانیم کارهای خودمون رو بسنجیم و بین کارهایی که دیگران دارند انجام میدن ارزیابی بشیم؟
آقای موسوی: در کشورمان ما یک دوسالانه انیمیشن داریم که یک جشنواره واقعاً معتبری هست و از حیث جهانی هم این اعتبار تایید شده هست. خب هنرجوها به چشم یک آکادمی هنری هر دو سال به این جشنواره نگاه می‌کنند تا جایی که من اطلاع دارم آثار به صورت تخصصی در حوزه استاپ موشن طبقه‌بندی نمیشن اما ۸ تا جشنواره تخصصی برای استاپ موشن در دنیا داریم که این جشنواره ها فقط مخصوص استاپ‌موشن هستند مثل مونترال کانادا و یک چندتایی که در کشورهای اروپایی وجود دارن.


شبکه ایستانما: برای من انقدر سوالات زیاده و از اون طرف هم بیانات و گفتار شما شیواست ،واقعیت خیلی بهتون استراحت نمیدم و پشت سر هم و رگباری تک تک سوالات رو می پرسم. شما رو خسته می کنم ولی ما داریم لذت میبریم. 

به نظر شما تهیه کننده هایی که توی این حوزه دارن فعالیت می‌کنند، به استاپ موشن رغبت دارند و یا اینکه فکر می کنند که کار ریسکی هست و رغبت نمی‌کند که سمتش بیان؟
آقای موسوی: ببینین کلا مقوله انیمیشن در ایران یک کار ریسکی هست یعنی با این وضعیت اقتصادی که شما بهتره بری پراید بخری و در اون سود بیشتری می کنید ، اصلاً توی حوزه هنر سرمایه‌گذاری کردن یک کار اقتصادی نیست. معمولا تهیه کنندگانی که تو این حوزه سرمایه‌گذاری می‌کنند دغدغه‌های فرهنگی باید داشته باشند و برای استاپ موشن تقریبا میشه گفت که جزو پر ریسک ترین رشته های انیمیشن در ایران حساب میشه . دلیلش هم اینه که ما به لحاظ صنعتی ورود پیدا نکردیم و بیشتر جنبه هنری اون رو بهش پرداختیم. میتونم بگم که صنعتی بستن یک پروژه و اینکه شما بتونی یک مواردی رو رعایت کنید یک مقوله متفاوتی به حساب میاد.


شبکه ایستانما: شما توی صحبت هاتون راجع به این فرمودید که این علاقتون هست و به صورت داستانی کار می‌کنید. اینکه چرا مثلاً پروژه های تجاری رو خیلی دنبالش نمیرین و فاصله می‌گیرین و بیشتر دنبال پروژه های سینمایی و هنری هستین، شاید برای مخاطبین ما جذاب باشه چرایی این قضیه…
آقای موسوی: ببینید این که در واقع علاقه شخصی میتونه باشه . راستش رو بخواین من یه کار مالی قبل از اینکه وارد انیمیشن بشم انجام میدادم  ولی همشون رو گذاشتم کنار چون پول برام توی زندگی ملاک اول نبوده و قطعاً پول خیلی مهمه و همه ماها با پول و چیزهایی که میخریم زنده میمونیم. ولی واقعیتش هر کسی یک سری هدف هایی رو داره برای زندگیش و یکسری علاقه هایی داره من هدف اولم پول نبود و تا اونجایی که بتونم استاپ موشن داستانی میسازم و گه گداری هم تدریس انجام میدم. همینکه زندگیم میچرخه برام کافیه تا بتونم هدفه داشته باشم و گامهای مرحله به مرحله ای که برای خودم تعریف کردم رو برم دنبالش و از اصل ماجرا دور نیفتم. یک دلیل دیگر این میتونه باشه که کار تجاری و کار تبلیغاتی یک جوری جذابه که اگر مزه کار تجاری به زبون هنرمند بشینه دیگه رها کردنش سخت میشه.


شبکه ایستانما: پس شما تو دوران بچگی اون انشایی که می گفتند علم بهتر است یا ثروت قطعاً علم را انتخاب می کردین؟!
آقای موسوی: هنر را انتخاب می‌کردم!


شبکه ایستانما: بریم سمت اینکه اگه آقای موسوی به امید خدا روزی مسئول هنری کشور باشند چه اقداماتی برای استاپ موشن انجام می‌دن یعنی این پارتی‌بازی هست شما استاپ موشن رو دارید و می خواهید یک سری اقداماتی رو انجام بدین که به نفع این حوزه هست. چیکار میکنین که فکر می کنین این حوزه این خلا رو در حال حاضر داراه حس میکنه؟
آقای موسوی: سوالتون سوال سختیه… راستش رو بخواین دوستانمون به هر حال یک بخشی ازشون مسئولیت های هنری دارند و تلاششون رو می کنند که تا جایی که می تونن به هر حال در خدمت هنرمندان باشن. این رو هم بگم که من معمولا از مسئولیت فراری هستم! 

یک‌سری زیرساخت‌هایی رو ما داریم که اگر این زیرساخت‌ها اصلاح نشن خیلی کار جدی ای نمیشه انجام داد . اگر بخوام یک کاری رو  انجام بدم اینه که مدیران بالادستی خودم رو ببرم به یک تور دنیا گردی و استودیوهای بزرگ رو نشونشون بدم. من یک مثال می‌زنم و ان‌شاءالله که این مسائل به درد دوستان بخوره. تحقیقی کردم و استودیوی لایکا در امریکا رو دیدم. یک استودیویی هست که بیشتر از ده پانزده سال از عمرش این هم نمیگذره . مساحت زیربنای این استودیو ۳۰ هزار متر مربع با ۵۰۰ نفر کارمند داره . هر سال هم تقریباً یک دونه فیلم سینمایی می‌سازند.

 ما نهایت کاری که طی این سال‌ها انجام دادیم اینه که در کشور دو، سه هزار متری مجتمع انیمیشن ساختیم گرچه واقعاً داره از اون مساحت استفاده میشه و اتفاق خوبیه اما می خوام بگم که با گامهای کوچیک نمیشه گل خیلی جانانه زد. ما نیاز به یک عزم و تصمیم جدی داریم برای اینکه بتونیم به مقوله هایی که آنها رسیدن راه پیدا بکنیم.


شبکه ایستانما: اگر اجازه بفرمایید بریم سمت سوالات مخاطبینی که به صورت خاص اشکال خودشون رو مطرح کردن و دنبال جواب می گردن. خیلی هم پیگیر اینکه ما این سوالات رو از شما داشته باشیم.  چه منابع مطالعاتی رو خودتون پیشنهاد میکنین که دوستان بتونن برن و تو این ایام کرونا کتابها رو مطالعه کنند؟
آقای موسوی: من خودم یکی از کتاب های که چهار پنج بار از اول تا انتها خوندم به زبان انگلیسی بوده و باعث شده که من بتونم زبانم رو هم تقویت بکنم . کتابی هست به عنوان “stop motion craft skills” . این کتاب ، کتاب جامعی هست که از کتاب جامع عروسک سازی به حساب میاد که درش مباحث مختلفی رو در بر گرفته . حتی از انیمیت هم نام برده شده… یک ترجمه فارسی رو دیدم تو ایران که ترجمه دلچسبی نبوده. اگر دوستان بتونن متن اصلی رو بخونن خیلی کتاب خوبیه.  کتاب های دیگه ای هم هست که به نظرم این کتاب از همه جامع تره.

 یک کتاب دیگه هم هست که دوستان پاپت رو ساختند و الان می خوان سراغ انیمیت کردن برن. آقای ریچارد ویلیام که چند وقت پیش فوت کردند، کتابی دارند به عنوان animator’s survival kit”  . یک کتاب ترجمه شده داره تحت عنوان راهنمای جامع انیمیشن سازی . این کتاب یکی از کتاب‌های مقدس انیماتور هاست، باید همیشه کنار دستشون باشه و حفظ باشند و بر اساس اون انیمیت بکنن.

کتاب های استاپ موشن معرفی شده را به رایگان از شبکه ایستانما دانلود کنید

mojtaba-mousavi
تصویر مربوط به انیمیشن استاپ موشن آقای گوزن، اثر سید مجتبی موسوی

شبکه ایستانما: بریم سراغ این سوال که چه کارهایی رو باید منه تازه کار انجام بدم تا بتونم کار استاپ موشن رو  شروع کنم؟
آقای موسوی: به عنوان یک انیماتور یا یک سازنده عروسک؟


شبکه ایستانما: اگر شما فرصتش رو دارین هر دو رو بفرمایید…
آقای موسوی: خب ببینین برای ساخت عروسک دوستان میتونن از یکسری متریال های ساده تر و ارزان تر استفاده بکنن. کار با لاتکس رو یاد بگیرن و یه آرماتور خوب بسازن. چون من چند تا سوال در مورد آرماتور داشتم هم اینجا توضیح بدم بد نیست. 

آرماتورها دو نوع هستن. یک مدل اون مفتولی ان همانطور که دوستان میدونن آلیاژی این مفتول ها خیلی مهمه که درست استفاده بشن. آلیاژ آرماتورهای مفتولی آلومینیوم هست در صورتی که من خیلی از دوستان رو دیدم که به اشتباه از آلیاژ آهن استفاده می‌کنند یا از استیل هم دیدم که استفاده می‌کنند. این آلیاژها اصلاً قابلیت انیمیت نداره. از این ها را برای جاهایی مثل داربست ساختمون و اینها استفاده می‌کنند. 

آرماتورهای دیگه ساچمه‌ای هستند و مزیت اصلی این دسته از آرماتورها اینه که نمی شکنند و بعد از یک مدت هم دوام بالایی دارند. انیمیت دقیق تر رو هم به ما می‌دن. یک مقدار گرونتر هم هستن. دوستان خیلی زیادی از من می‌پرسند که این آرماتورها رو باید بسازیم یا نه؛ که من پیشنهادم اینه که اصلا به سمتش نرن چون ساختشون خیلی زمان بر و مشکل هست.
برای انیماتورها هم به نظرم اولین کتابی که باید بخونن اینه که کتاب ریچارد ویلیامز هست تا با اصول انیمیت بتونن آشنا بشن. اگر دانشگاه هنر و دروس  انیمیشن رو دارن می خونن که خیلی بهتره. اگر هم مثل من شاید به لحاظ درسی یک مقدار بیگانه ان حتماً از این کتاب‌ها استفاده بکنند و در کنارش دیدن نمونه کار و مشاهده خیلی مهمه. ما به عنوان انیماتور ریزریز حرکت انسانها و کلاً موضوعات مختلف رو زیر نظر داریم.

من یادمه برای ساخت فیلم قبلی یک زمانی بین محل کار و استودیو در حرکت بودم. بامترو روزی دو ساعت رفت و آمد داشتم. کاری که می کردم این بود که مجبور بودم حرکات رو به خوبی به خاطر بسپارم و گاهی خیره میشدم به آدم‌های توی مترو و بعضی وقت ها باعث تنش و مزاحمت می شدم! می خوام خدمتتون بگم که تا این حد ما باید ریزبین باشیم و جزئیات رو بهش توجه کنیم.


شبکه ایستانما: درباره متریال با هم صحبت کردیم و بحث یکسری تجهیزات رو پیش کشیدین. اگه ما بخواهیم یک استاپ موشن رو بسازیم، هزینه اولیه این متریال ها تقریباً چقدره ؟ شاید نخواهیم به ریال یا دلار  صحبت کنیم شاید یک رنج رو معرفی کنیم کفایت کنه…
آقای موسوی: خب من باید برای اینکه بتونم دقیق تر توضیح بدم یک تفکیک قائل بشم. یک دسته استاپ موشن های عروسکی داریم که خودم دارم انجامش میدم . یک استاپ موشن تبلیغاتی داریم که همه نوع متریال رو میشه باهاش کار کرد. از کاغذ بگیرید تا خمیر و خیلی آبجکت های متفاوت هم می تونه توش دخیل باشه مثل آجیل برای سفارش یک آجیل فروشی.  اینجا دیگه متریال های زیادی درگیرن و خیلی بازه وسیعی میشه و نمیشه همینجوری قیمت داد و احتمالاً قیمت ها میاد پایین تر .

اما برای ساخت عروسک اگر بخواهیم در حوزه رشته خودم اظهارنظر بکنم، ساخت عروسک از ۱۰۰ یا ۲۰۰ هزار تومان به بالا باید متریال ها را در نظر بگیریم. هر چقدر حرفه ای تر کار بکنیم، متریال های بهتری رو باید استفاده کنیم مثلا به جای لاتکس باید از سیلیکون استفاده بکنیم و به جای آرماتور مفتولی باید از آرماتور ساچمه‌ای استفاده بکنیم. این بسته به این درجه کاری شما داره که شما بهش نیاز دارین.

اما برای انیمت اگر بخوام کاری انجام بدن واقعاً با حداقل متریال میتونن انیمیشن رو بسازن. تنها چیزی که آدم دیگه روش نمیشه به دوستان بگه اون هم بحث دوربین عکاسی هست که به دوربین های DSLR معروفن و قیمتشون بالای ۸ الی ۹ میلیون تومان است. البته می‌تونن به صورت دست دوم هم بخرن.


شبکه ایستانما: کاربردی ترین وسایل برای ساخت استاپ موشن از نظر شما چیان؟
آقای موسوی:باز من این بحث رو و به صورت تفکیک شده میگم خدمتتون. به عنوان انیماتور یک دوربین عکاسی DSLR می‌خواهیم. یک پایه می‌خواهیم.

به عنوان عروسک ساز هم عرض کردم متریالهای مختلف هست از جمله سیلیکون، مفتول ، فوم ، ابر، چوب بالسا و خیلی چیزهای دیگه…


شبکه ایستانما: چطور میشه در استاپ موشن ریگ ساخت و در نهایت اونو حذف کرد؟
آقای موسوی: ریگ رو هم می‌تونن به صورت مفتولی بسازن. همانطور که عرض کردم ارزان تر و ساده تر هم هست با همون مفتول آلیاژ آلومینیومی و میتونه ساچمه‌ای هم باشه که این هم آماده هست و می تونن به صورت آماده خریداری بکنن. نحوه حذف کردنش هم میتونن با نرم افزار افتر افکت هم کار بکنند. به روش ساده تر بخوام توضیح بدم به این صورت هست که یک لایه خالی باید بگیرن. لایه خالی رو بندازن زیر لایه اصلی فیلمشون و اون رو به صورت ماسک حذف بکنن.


شبکه ایستانما: یک انیماتور استاپ موشن که خیلی عالی باشه ، بی نقص باشه ، اصلا بخوایم بگیم همونی هست که من میخواستم، در واقع به چه چیزهایی بستگی داره؟
آقای موسوی: دقت خیلی مهمه… خیلی من بخوام کلی جواب بدم… خب همه چیز باید دقیق باشه . از عروسکی که ساخته میشه. از اون خمیری که شما باهاش کار می کنید . ذره ذره اون اجسامی که تو تصویر دیده میشه تا اون انیمت و فریم های میانی که ما باهاش می‌کنیم. نباید موقع انیمیت پرش ایجاد بکنیم،  باید حرکات نرم و یکنواخت باشن. برای همین برای رسیدن به این اصول انیمت صحیح،  رعایت تمام نکات ضروریه.


شبکه ایستانما: این سوالا رو دوستان پرسیدن که مطرح می کنم خدمتتون… درباره تایمینگ هم میشه توضیح بدین ؟ من توی این زمینه خیلی مشکل دارم….
آقای موسوی: تایمینگ یکی از حیاتی ترین قوانین انیمت هست. دوستان خیلی از من هم سوال کرده بودن که توی تایمینگ خیلی ضعف دارند. من هم همین مشکل رو داشتم و اصلاً در اوایل کار متوجه نمی شدم که چطور یک انیماتور زمان یک شات رو باید محاسبه بکنه.

 چند تا راه داره یکیش اینه که از خودشون فیلم بگیرن و اگر که استاپ موشن عروسکی هست زمان رو در بیارن یا با کرنومتر زمان سنج بذارن. زمان رو حتما در نظر بگیرن و اگر هم که کار تبلیغاتی انجام می‌دن که تخصص من نیست واقعاً، فکر می‌کنمبخشی از اون جزوه مهارت آزمون و خطا هست که در نهایت به دست میارن که یک کاراکتری رو با چه سرعتی در کل تصویر  جابجا بکنن. 


شبکه ایستانما: سوالات انقدر زیاد هستن که سعی می کنم تند تند و تیتروار بخونم تا بتونیم تو این مدت یک ساعت بهش برسیم. چند سال طول میکشه تا انیماتور بشیم؟
آقای موسوی: خیلی! چون سخت‌ترین تخصص توی حوزه استاپ موشن بحث انیمیت هست. من اوایل که خودم عروسک‌ها رو می‌ساختمفکر می کردم عروسک سازی خیلی مهمه ولی بعد از اینکه وارد حوزه انیمیت شدم ، دیدم واقعاً انیمیت کردن خیلی از ساخت عروسک هم مشکل‌تره چون دقت بسیار زیادی میخواد از همه مهمتر این که شما نیاز به تمرین هر روزه دارین. یعنی چند سال انیماتور باید تمرین بکنه تا مثل رانندگی بتونه تو دستش بیاد و تصادف نکنه.
من خودم دو سال تمام روی انیمیت دارم تمرکز می کنم و قبل تر از اون هم سه الی چهار سال بوده که روی عروسک تمرکزم رو گذاشته بودم . ولی خوب الان دو ساله که شب و روزم روی نحوه صحیح انیمیت کردن میزارم.


شبکه ایستانما:  خودمونو چطوری به بازار کار استاپ موشن معرفی بکنیم؟
آقای موسوی: با انجام کارهای خوب ولو اینکه مجانی باشه… ولی کار خوب بسازیم و بزاریم توی صفحه اینستاگرام یا جاهای مختلف و با هشتگ هایی که می زنیم، با معرفی که میشیم افراد شما رو می شناسن و می تونم بگم کار خوب شما رو میشناسونه…

mojtaba-mousavi
سید مجتبی موسوی در کنار پیتر لورد، هم بنیانگذار استودیوی آردمن

شبکه ایستانما: درامد یک انیماتور پاپت موشن تو ماه چقدره … ببینین بچه ها خیلی دنبال این پوله هستن!
آقای موسوی: واقعا الان فشار اقتصادی چاره دیگه ای نذاشته… در ایران خیلی متفاوت هست با دنیا. نمیشه رقم استانداردی رو الان بگم ولی در دنیا رقمی که وجود داره از سه هزار دلار شروع میشه تا انیماتورهای سینیور و انیماتورهای رده الف که شاید تا ۱۰ هزار و بلکه بیشتر هم میشه. به پول ما یه چیزی در حدود ۱۰۰ الی ۳۰۰ میلیون تومان درمیاد!


شبکه ایستانما: فکر می کنم که دیگه دوستان از فردا برن تو کار استاپ موشن!
آقای موسوی: بله ! دوستان میرن توی صف ویزا!


شبکه ایستانما: من یک سوال دیگه از خدمتتون بپرسم اینکه برای ساخت پاپت خمیری باید از چه خمیری استفاده بکنیم تا قابل کنترل باشه و خشک نشه؟
آقای موسوی: خمیر هایی که خشک نمیشن دو دسته اند یک دسته خمیرهای بازی ان که اصطلاحاً بهش پلاستیسین میگن. که همون خمیر هایی هست که آردمن باهاش عروسک های خمیریشو ساخته. یک سری خمیر های روغنی یا خمیرهای چرب هستند که اونا سفت هستند. اونها رو نباید به عنوان خمیرهای بازی باهاش کار کرد. خمیربازی البته جنس مرغوب هم میتونه گزینه مناسبی باشه.


شبکه ایستانما: انیمت دو بعدی لازم برای ورود به استاپ موشن یا اصلاً لزومی برای این کار وجود نداره و میشه بهش نپرداخت؟
آقای موسوی: بسیار کمک میکنه چون شناخت قوانین انیمت یکی از اصولی هست که مشترکه اما یکسری کارهای اضافه هم بعداً لازمه که یاد بگیرند. مثل اینکه چطور با پاپت کار بکنند. خلاصه بگم  انیمیت دو بعدی خیلی بهشون میتونه کمک می کنه.


شبکه ایستانما: ما مجاز هستیم که جزئیات حرکت توی استاپ موشن رو به جزئیات حرکت توی فیلم برداری نزدیک بکنیم یا نه؟
آقای موسوی: انیمیشن به هر حال یک سری تفاوت‌هایی با فیلم زنده داره… این رو نباید ازش غافل باشیم. اما هرچه که حرکت مثلاً حرکت انسان طبیعی تر باشه، نمیگم مو به مو اجرا بشه اما هرچقدر طبیعی تر اجرا بشه خیلی این حرکت به چشم میاد و جزئیات چشم نواز میتونه باشه برای مخاطب.


شبکه ایستانما: آیا سازنده استاپ موشن باید توی تمام قسمت ها مثل انیمت و تصویربرداری و … تخصص داشته باشه یا نه. ما میتونیم تو یک حوزه خاصی فعالیت بکنیم و بعد با کمک یک سری افراد دیگه به اون چیزی که می خواهیم برسیم؟
آقای موسوی: تصویربرداری و یکسری کارهایی مثل نورپردازی و اینها رو میشه یکی دو نفری مدیریت کرد و شاید زیاد ربطی نداشته باشه. ولی اگر قراره کارگردانی کنیم ، نیازه که توی حوزه های دیگه هم اشراف داشته باشه. خیلی میتونه بهش کمک بکنه چون در واقع محدودیت ها رو میشناسه و اینکه مثلا کجا عروسک ها محدود هستن و نمیتونه عروسک ساز بسازه، کجا انیماتور مشکل پیدا می کنه. بهتره که کارگردان از همه این ها مطلع باشه…


شبکه ایستانما: فوکوس و نحوه انجام اون تو استاپ موشن رو بچه ها هستند که یک توضیح بیشتری درباره در موردش بدین و اینکه تنظیم دیافراگم توی ساخت انیمیشن به چه صورتی باید اتفاق بیفته.
آقای موسوی: تو دراگون فریم فوکوس قابل تنظیمه. میتونین از پنجره cinematography اقدام کنین.  میتونن فوکوس رو ازین سمت خیلی جزئی تغییر بدن. برای تنظیم دیافراگم هم اگر نیاز به فلو و فوکوس توی کارشون داشته باشن می تونن هر فریم رو به صورت دستی کارش رو انجام بدن. اگر هم از موشن کنترل استفاده می‌کنن که خودش اتومات انجام میده . 

در مورد دیافراگم هم بهتره که عمق میدان به دنیای واقعی نزدیک بشه. برای همین دیافراگم رو روی عدد بالاتر ببریم تا عمق میدان افزایش پیدا کنه و یه خرده تصویر از  فلو در بیاد. این عدد تقریباً ۱۲ به بالا هست. این نکته‌ای که من عرض کردم تو همون کتاب استاپ موشن کرافت اسکیلز گفته شده که اگر دوستان برن، یکسری عدد های استاندارد و در واقع مینیموم بهش اشاره کرده و میتونن ازش استفاده بکنن.

 

شبکه ایستانما: خیلی ممنون از توضیحاتتون و سخن پایانی آقای مجتبی موسوی…؟
آقای موسوی: دوستانی که میخوان تو این حوزه فعالیت بکنند، واقعاً باید صبور باشند. یعنی درسته که همه ماها نیاز به پول داریم. اوضاع اقتصادی خیلی مهمه ، خصوصا تو این وضعیت الانمون. ولی اگر صبر کنند اتفاقات خیلی خوبی می افته و من امیدوارم به آینده این هنر در ایران. پیشرفت های خیلی خوبی داشتیم ، تعداد هنرمندان خیلی افزایش پیدا کرده و امیدوارم که دوستان با همین جدیتی که دارن کار رو دنبال کنن.

از لطفشون ممنونم که من رو برای پاسخگویی به سوالاتشون انتخاب کردن.  امیدوارم که در این یک ساعتی که در خدمتشون بودیم، اطلاعات مفیدی رو در اختیارشون گذاشته باشیم.  از شما هم تشکر می کنم… لطف کردین، مصاحبه خیلی خوب بود.


شبکه ایستانما: بی نهایت ممنونم از شما بابت این که خیلی جامع و کافی توضیح دادین. به نظرم هر کسی هم این گفتگو رو ببینه ، نوع کلام و نوع پاسخگویی شما به گونه‌ای بود که میشد دلسوزی و دغدغه آموزش رو توش دید و میشد فهمید که بیشتر به فکر آموزش هستین تا به فکر تجارت. امیدواریم که همیشه مثل قبل بدرخشین و همیشه با شنیدن اسم شما و دیدن اثرات شما لذت ببریم و قطعاً ماندگار خواهید بود.

 

شبکه ایستانما برای آقای سید مجتبی موسوی و خانواده محترمشون آرزوی سلامتی و توفیق روزافزون داره.

ایستانما

ما یک تیم جوان و پرشور در واحد تولید محتوای شبکه ایستانما هستیم که در تلاشیم محتوایی ناب و کاربردی برای مخاطبین عزیزمان تهیه کنیم. نظرات شما به رشد و انگیزه‌ی ما کمک به سزایی می‌کند. 🌹

در بزرگترین شبکه اجتماعی استاپ موشن ایران عضو شوید... عضویت در پیج اینستاگرام

مطالب پیشنهادی:

قوانین ارسال دیدگاه در ایستانما

  • چنانچه دیدگاهی توهین آمیز باشد و متوجه اشخاص مدیر، نویسندگان و سایر کاربران باشد و در چهارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران نگنجد، در شبکه ایستانما تایید نخواهد شد.
  • چنانچه دیدگاه شما جنبه ی تبلیغاتی داشته باشد تایید نخواهد شد. در صورت تمایل به درج تبلیغات از طریق گزینه ارتباط با ما اقدام نمایید.
  • چنانچه در دیدگاه خود از شماره تماس، ایمیل و آیدی تلگرام استفاده کرده باشید تایید نخواهد شد.
  • چنانچه دیدگاهی بی ارتباط با موضوع آموزش مطرح شود تایید نخواهد شد.

    لینک کوتاه:
    0